10 maart 1858 – De vicuña, de kinaboom en de cornucopia

Alpaca's in Doornspijk (foto Adrie Steenbrink, 20-10-2016)

Alpaca’s in Doornspijk (foto Adrie Steenbrink, 20-10-2016)

Veel zie je ze niet, vicuña’s, maar toch, toen ik laatst aan het wandelen was in Doornspijk, kwam ik er een tegen. Het was geen hele echte vicuña, maar een ondersoort, een alpaca. Dat ze hier niet vaak voorkomen is logisch, dit zijn dieren van ‘de nieuwe wereld.’ Lama’s, vicuña’s en alpaca’s komen in het wild voor in de Andeslanden en in Peru is de vicuña zelfs het nationale dier, net als in Bolivia trouwens.

Peru Mi 521 uit 1953

Peru Mi 521 uit 1953

De vicugna vigugna leeft voornamelijk op de hoogvlakten in de Andes, de zogenaamde páramo’s, gelegen tussen de boomgrens op 3500 en de sneeuwgrens op 5000 meter. Dat het daar meestal koud is kun je je voorstellen, maar de vicuña kan daar goed tegen dankzij zijn dikke vacht. Van hoogteziekte hebben ze ook bepaald geen last dankzij een sterk hart. En omdat het een familielid van de kamelen en de dromedarissen is, heeft het dier een ingebouwd systeem waardoor het heel zuinig om kan gaan met water.

De vicuña dankt zijn plek op het Peruaanse wapen aan de Inca’s die het als een bijzonder dier beschouwden vanwege zijn zachte sterke wol. Ze ontwikkelden een techniek die de wol won, maar waarmee de dieren verder ongeschonden werden. De Spanjaarden die in de 16e eeuw arriveerden pakten de vicuña’s heel wat minder zachtzinnig aan en als Peru zich niet onafhankelijk had verklaard zou het er slecht mee afgelopen zijn. Dankzij een wet van Simon Bolivar, niet alleen president in Colombia en Venezuela, maar van 1824 en 1827 ook van Peru (en tussendoor ook nog even in het naar hem genoemde Bolivia), kon de vicuña gered worden.

Serious Request besteedde in 2009 aan de bestrijding van malaria.

Serious Request besteedde in 2009 aandacht aan de bestrijding van malaria.

Rechts van de vicuña staat de kinaboom. Kina is afgeleid uit het Quechua, de indiaanse taal van Peru en Bolivia, en heet daar quina, dat zoveel betekent als schors, de latijnse naam is Cinchona ledgeriana. Van het woord kina is een bestanddeel van onder andere tonic afgeleid: kinine, dat vooral bekend is als medicijn tegen malaria. Kinine wordt inderdaad uit de schors van de kinaboom gewonnen. Dat deed men al bij de Inca’s, die aan de schors een heilzame werking toekenden. In 1639 zou de vrouw van de Spaanse onderkoning zelfs door een jezuïetenpriester van malaria genezen zijn dankzij de werkzame stof uit de kinaschors. Vandaar dat het kinapoeder ook wel jezuïetenpoeder werd genoemd. Het verhaal is een beetje twijfelachtig – de vrouw zou helemaal niet aan malaria geleden hebben – maar later onderzoek heeft wel aangetoond dat kinine zeker wel ergens goed voor is: In 1820 wisten de Franse apothekers Pelletier en Caventou de werkzame stof te isoleren.

De Hoorn des Overvloeds op een kinderzegel uit 1939 (NVPH 331). Het meisje op de zegel is de dochter van ontwerper Sierk Schröder (1903-2002)

De Hoorn des Overvloeds op een kinderzegel uit 1939 (NVPH 331). Het meisje op de zegel is de dochter van ontwerper Sierk Schröder (1903-2002)

Ook met de kinaboom ging het een tijdje slecht in de Andes, maar in Zuid-Afrika en op Java wisten de Engelsen en Nederlanders met uit Zuid-Amerika ‘verkregen’ kinazaden succesvol plantages in te richten. Ook in de Congodelta gedijt het gewas goed.

De cornucopia is de mooie naam voor de hoorn des overvloeds. Deze komt oorspronkelijk uit de Griekse mythologie. Het bekendste verhaal gaat over de oppergod Zeus, die, toen hij net geboren was, gezoogd werd door de geit Amalthea in een grot van de berg Ida op Kreta. Dit moest stiekem gebeuren want Zeus’ vader Kronos mocht er niets van weten. Op zekere dag brak Zeus per ongeluk een hoorn van zijn voedster af. Later, als dank voor zijn opvoeding beloonde hij de geit met een plaats aan de hemel en ieder die haar afgebroken hoorn bezat zou altijd in overvloed kunnen genieten van de vruchten van het land.

Peru Mi 4 uit 1858

Peru Mi 4 uit 1858

Een ander mythologische verhaal gaat terug op een van de daden van Heracles. Deze raakte in gevecht met de gehoornde riviergod Achelous en wist hem een van zijn hoorns af te breken. De nimfen in de omgeving maakten hier een cornucopia van.

Zegels met het wapen van Peru of een van de onderdelen (met name de vicuña) beheersten het beeld tot 1895, mogelijk had dat te maken met de bij tijd en wijle instabiele situatie in het land zoals de bloedige oorlog tegen Chili rond 1880. Daarna worden de onderwerpen wat gevarieerder, maar zeker is dat het wapenschild nooit verdween, de laatste keer in de ‘Amerika’-serie in 2010.

Volgende keer blijven we op het continent met het meest nagedrukte stoomschip ter wereld.