22 December 1857 – Sint-Joris en de Draak

Het wapen van de stad Moskou toon prominent St. Joris

Het wapen van de stad Moskou toont prominent St. Joris en zijn draak.

Enkele weken geleden vermeldde ik Sint-Joris al, onherkenbaar afgebeeld op de stadspostzegel van Tiflis. Aan het eind van het jaar gebeurde dat nog eens en ook weer onherkenbaar dankzij de reliëfdruk, op de eerste zegels van Rusland. Deze toonden het wapen van het tsaristische rijk en dat bleef – op uitzonderingen na – tot het einde in 1917 het geval.

Het simpele wapen van Rusland bestaat uit een dubbelkoppige adelaar die een schild houdt met Sint-Joris erop, dit was zeker al vanaf 1589 het geval tot 1917 en sinds 1993, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, weer. Alleen is het volgens de officiële lezing niet meer Sint-Joris, maar ‘zomaar’ een ridder die een draak doodt, om er de scheiding van kerk en staat mee aan te geven.

Hoe komt die Joris nu aan zijn draak? Joris, beter bekend als Gregorius van Cappadocië, leefde in de 3e eeuw, hoewel er, net als met koning Arthur, veel twijfel is over zijn bestaan. Zijn vader kwam uit het in het oosten van Turkije gelegen Cappadocië, maar Gregorius werd geboren in Palestina, waar zijn moeder woonde. Net als zijn vader ging hij het leger in en maakte carrière in het leger van de Romeinse keizer Diocletianus, een van de laatste christenvervolgers. Toen de keizer besloot het in zijn ogen te gevaarlijk wordende christendom te bestrijden en het leger opdracht gaf christenen te doden ging Gregorius tegen zijn bevel in en dat zou tot zijn vroegtijdige dood geleid hebben op 23 april 303, nu zijn feestdag. Wat men weet is dat er op die datum inderdaad een soldaat door marteling om het leven kwam en dat enkele jaren later de christen geworden keizer Constantijn de Grote een kerk aan ‘een groot strijder’ voor zijn nieuw verworven geloof liet wijden. Pas later werd hier een zekere Gregorius aan gekoppeld en werd zijn heldenverhaal opgetekend, dat wil zeggen afgekeken van het klassieke verhaal van Perseus die Medusa versloeg en zijn (toekomstige) echtgenote Andromeda beschermde tegen het zeemonster Cetus.

De eerste zegel van Rusland, december 1857

De eerste zegel van Rusland, december 1857

In het verhaal trekt Gregorius naar het huidige Libië, waar toen nog draken leefden. De draak in dit geval leefde in een meer in de buurt van de fictieve plaats Silene. De heidense bewoners van het stadje hadden wat te stellen met het monster. Elke dag offerden ze twee schapen, maar toen de schapen op waren kwamen de kinderen aan de beurt en het lot bepaalde wie aan de draak gevoed zou worden.

Rusland Mi 19 uit 1866, deze keer met 'herkenbare' Gregorius.

Rusland Mi 19 uit 1866, deze keer met ‘herkenbare’ Gregorius.

Op zekere dag was de dochter van de plaatselijke koning het slachtoffer. De man was radeloos en bood zijn gehele vermogen aan degene die de draak onschadelijk kon maken. Maar niemand meldde zich en het meisje werd verkleed als bruid naar het ondier gestuurd. En wie kwam daar toevallig langs op zijn paard? Juist, Gregorius! Hij sloeg een kruis, verwondde het beest met zijn lans, bond de gordel van het meisje haar bruidskleren om de nek en sleepte het bijna overwonnen dier naar Silene om het aan de bewoners te laten zien. Hij wilde niet de beloning van de koning, maar zou het beest doden als hij en zijn heidense onderdanen beloofden christen te worden en dat werden ze maar al te graag.

De eerste beeltenissen van Gregorius en de draak verschenen in de vroege 11e eeuw op ikonen, en de Russische heerser Jaroslav de Wijze was in die tijd de eerste die Gregorius als patroonheilige koos, later nagevolgd door grote heersers als Alexander Nevski. Ook in andere delen van de wereld drong de legende door, zoals in Engeland waar koning Richard Leeuwenhart met Gregorius, in het Engels George, hetzelfde deed als Jaroslav twee eeuwen eerder. St. George is nog altijd de Engelse patroonheilige.

Finland Mi 57 uit 1901 (Finland gaf van 1891 tot 1917 Russische zegels met eigen kenmerken uit)

Finland Mi 57 uit 1901 (Finland gaf van 1891 tot 1917 Russische zegels met eigen kenmerken uit)

Het eerste initiatief voor Russische postzegels kwam uit 1851, toen Alexei Charukovski, hoofd van de posterijen van de spoorwegen, op onderzoek gestuurd werd in West-Europa. Door tussenkomst van de Krimoorlog lag het project enige tijd stil, maar daarna werd er weer vaart achter gezet. In eerste instantie zou Rusland een bijzondere primeur hebben: Charukovski bedacht dat een zegel beter rond kon zijn zodat ze beter op de brieven zouden kleven. Bovendien moesten ze geperforeerd worden en dat zou de eerste ronde en getande postzegel geven. Het ontwerp werd echter niet goedgekeurd en de eerste echte ronde getande postzegel kwam voor zover ik weet uit Frankrijk in 1998 voor het daar georganiseerde WK voetbal.

In oktober 1856 werd Franz Kepler, hoofd van de staatsgraveerinrichting, gevraagd een ontwerp te maken. Hij koos voor het Russische wapen op een relatief smal en staand formaat en een jaar later keurde tsaar Alexander II de afbeelding goed voor zegels van 10, 20 en 30 kopeken. Technische problemen zorgden er vervolgens voor dat de eerste postzegel van 10 kopeken, uitgegeven op 10 december 1857 volgens de Juliaanse kalender, ongetand bleef. Vanaf januari 1858 werden de drie voorgestelde waardes getand uitgegeven.

Nog meer heraldiek komt uit Napels, waar na lang verzet in 1858 de eerste zegels verschenen. Daarover volgende keer.