1 april 1851 – De Leeuw van Donatello

De Marzocco op het Piazza della Signoria in Florence

Je hebt het als Italiaanse kunstenaar ver geschopt als een van de Teenage Mutant Ninja Turtles naar je genoemd is. Eentje heet er dan ook Leonardo, een ander Michelangelo, een derde Raphael. Maar wie was die vierde? Dat is dus Donatello en hoe je het ook wendt of keert: hij is met afstand de minst gevierde van de vier kunstenaars die naam gaven aan de vier in 1984 bedachte strip- en gamehelden. Toch was hij de grootste kunstenaar van zijn tijd, de eerste ware beeldhouwer van de Renaissance.

Portret van Donatello bij zijn 500ste overlijdensdag in 1966 (Tsjechoslowakije Mi 1601)

Portret van Donatello bij zijn 500ste overlijdensdag in 1966 (Tsjechoslowakije Mi 1601)

Donatello werd in 1386 geboren als Donato di Nicollò di Betto Bardi in Florence. Dat was een aardige mondvol, dus zijn vrienden noemden hem Donatello. Zijn vader was een wolkammer, maar Donato ging de kunst in. Hij vervaardigde met zijn vermoedelijke leermeester Lorenzo Ghiberti (1378-1455) beeltenissen op de deuren van het Baptisterium van de Dom van Florence en later maakte hij diverse beelden voor de pleinen van de stad, waaronder de Marzocco, waar ik nog op terug kom. Rond 1430 kwam hij, net als Michelangelo twee eeuwen later, in de gunst van de familie De’ Medici, die toen opkwamen als machthebbers van de stad. Cosimo de’ Medici (1389-1464), die wel de eerste ‘de facto’ heerser van de stad was, gaf Donatello de opdracht voor een bronzen beeld van David. Donatello kweet zich uitstekend van zijn taak. Hij maakte een beeld met een sterke erotische uitstraling, wat zeer waarschijnlijk het gevolg was van zijn eigen homoseksualiteit. Het is zijn belangrijkste werk.

Werken van Donatello, links St. Joris (Italië Mi 982), rechts een altaarstuk uit Padua (Mi 1214)

Werken van Donatello, links St. Joris (Italië Mi 982), rechts een altaarstuk uit Padua (Mi 1214)

Donatello werkte in de jaren 30 van de 15e eeuw enkele jaren in Rome en van 1443 tot 1453 in Padua, daarna werkte hij nog aan een opdracht voor de Dom van Siena. Hij overleed op 13 december 1466, ongeveer 80 jaar oud in zijn geboortestad.

De Marzocco

De Marzocco was, hoewel niet het belangrijkste, wel een van de weinige werken van Donatello, die de postzegel haalde. En dat al in 1851, toen het groothertogdom Toscane zijn eerste zegels uitgaf. Het is een leeuw met een schild waarop een leliesymbool. Dit laatste is het kenmerk van de Florentijnse republiek – en tegenwoordig nog aanwezig in het wapen van de stad – dat ontstaan was uit het markgraafschap Toscane in 1115 en in 1532 opging in het erfhertogdom Florence. De lelie was eerst een witte in een rode achtergrond en werd in de 12e eeuw al gebruikt door de Ghibellijnse regering van de republiek. Toen in 1252 hun erfvijanden, de Guelfen, de macht overnamen behielden ze de lelie maar wisselden ze de prompt de kleuren om. De leeuw werd in de 14e weeuw als wapendrager geïntroduceerd, het geheel werd de Marzocco genoemd. Dit woord, mogelijk afgeleid van de Romeinse oorlogsgod Mars, werd de strijdkreet van de Florentijnse troepen.

Toscane Mi 6

Toscane Mi 6

In ongeveer 1418 werkte Donatello aan het beeld, wat toen een vervanger moest worden van een eerder beeld dat verloren was gegaan. Het werd gemaakt voor het klooster waar paus Martinus V tijdelijk woonde. Deze kon, terugkerend van het concilie van Konstanz, namelijk niet direct naar het door burgeroorlogen verscheurde Rome doorreizen. In 1812 werd het beeld verplaatst naar het Piazza della Signoria, en staat nu vóór het Palazzo Vecchio, tussen de Neptunusfontein van Ammannati en een (kopie van) een ander werk van Donatello, Judith en Holofernes. In 1885 werd het vervangen door een zandstenen kopie, terwijl het origineel nu in het Bargello-museum staat.

Op de postzegel is de leeuw voorzien van een kroon. Deze hoort er niet bij, maar werd toegevoegd om de koninklijke staat van het groothertogdom uit te drukken. Over wie de zegels ontworpen heeft wordt niets gezegd, ook niet door doorgaans goed ingevoerde sites. De eerste 8 zegels verschenen vanaf 1 april 1851 tot in 1852. Later in de jaren 50 kwamen kwamen er nog een paar bij, maar in 1859 was het afgelopen met de Marzocco op postzegels. Toen trad de groothertog, Leopold II, af en kwam er nog een afscheidsserie met het Italiaanse wapenschild, voordat Toscane definitief in het koninkrijk Italië opging.

In vergelijking met de andere ‘turtles’ is het aantal postzegels met werken van Donatello zeer klein en blijft beperkt tot enkele exemplaren uit Italië, Vaticaanstad, Ghana en Antigua. Tsjechoslowakije eerde de kunstenaar in 1966 als enige met een portret. Ver onder de maat, maar ja…, we hebben gelukkig de Turtles nog.

De Teenage Mutant Ninja Turtles met linksboven Donatello (Grenadinen van Grenada Mi 4518-21)

De Teenage Mutant Ninja Turtles met linksboven Donatello (Grenadinen van Grenada 2009, Mi 4518-21)

Scandinavië trapte ook op 1 april 1851 af.