15 november 1850 – Het netelblad

Het wapen van Schleswig-Holstein ca 1900

Het wapen van Schleswig-Holstein ca 1900

Van 1848 tot 1851 voerde Friedrich Wilhelm IV samen met een aantal leden van de Duitse Bond oorlog tegen Denemarken. De reden was de status van de hertogdommen Schleswig en Holstein. Dit was een gebied met een gemengde bevolking van Denen en Duitsers, dat in het Congres van Wenen in 1815 bestuurlijk aan Denemarken was toegewezen, met als hertog de Deense koning. Holstein was daarbij met zijn Duitstalige meerderheid ook nog lid van de Duitse Bond. Het was een broeierige situatie die in 1848 tot een uitbarsting zou komen.

Wilhelm Ahlmann

Wilhelm Ahlmann

De maartrevolutie in 1848 gaf de Duitse nationalisten in Holstein de hoop dat zij de situatie in hun voordeel konden beslissen. De net aangetreden Deense koning Frederik VII had daar een iets andere mening over, hij wilde best Holstein aan de Duitsers overlaten, maar hij kon niet toestaan dat Schleswig Duits zou worden. Hierop besloten de Duitsers de wapens op te pakken, maar het conflict escaleerde al vrij gauw toen onder andere Zweden, Rusland en Groot-Brittannië zich voor de Deense zaak wilden inzetten en Oostenrijk zich niet achter de Duitse eisen wilde scharen. Pruisen, dat aanvankelijk op eigen houtje de Holsteinse kant had gekozen kwam in een moeilijk parket. Onder druk van de grootmachten en vanwege de Deense onwil om met het Frankfurter Parlement tot een vergelijk te komen, bewerkstelligde koning Friedrich Wilhelm IV in augustus 1848 een wapenstilstand. In 1849 ging het vechten echter gewoon weer door, omdat zowel Denemarken als de Duitse nationalisten in Schleswig-Holstein hun claims bleven volhouden en het Frankfurter Parlement in de kwestie besluiteloos was gebleken. Ze kregen hulp uit Pruisen en Saksen, maar de Denen waren in dit deel zeer succesvol en aan het eind van het jaar kwam er een tweede wapenstilstand gevolgd door een vredesverdrag in 1850 in Berlijn, mede ingegeven door het feit dat als Rusland of Frankrijk zich ermee zouden bemoeien het conflict ernstig zou escaleren.

Burg Schaumburg (rinteln.de)

Burg Schaumburg (rinteln.de)

De Holsteiners wilden echter de oorlog voortzetten en deden dat ook, nu zonder hulp. In het voorjaar van 1851 moesten ze erin berusten dat de situatie van voor de oorlog hersteld werd en Denemarken beide hertogdommen onder zijn eigen grondwet zou besturen. Dit bleef zo totdat in Pruisen Wilhelm I en Otto von Bismarck aan de macht waren gekomen en de Denen op hun beurt op hun plaats wezen. Dit was in 1864.

Tegen het einde van de eerste oorlog verschenen de eerste postzegels van Schleswig-Holstein, maar ze zouden alleen op postkantoren in Holstein komen en tenslotte bij het einde van de schermutselingen  teruggetrokken worden. Het initiatief kwam van de Kielse universiteitsdocent Wilhelm Ahlmann (1817-1910), die ook leider was van de voorlopige regering van Schleswig-Holstein. Hij was een van de mensen die aan de wieg stonden van de Duits-Oostenrijkse postunie, die op 1 juli 1850 ingegaan was om het postvervoer in de Duitstalige gebieden in Europa te reorganiseren onder andere door het invoeren van standaardtarieven. Al in maart was besloten dat er postzegels zouden komen en in de zomer was de drukkerij van Köbner & Lehmkuhl in Altona er druk mee, met name omdat voor het eerst in de geschiedenis reliëfdruk werd gebruikt voor het middenstuk. Vanaf 15 november mochten de zegels verkocht en gebruikt worden.

De eerste zegels, met een wapenschild in reliefdruk

De eerste zegels, met een wapenschild in reliefdruk

Het ontwerp was van Christian Dietrich Claudius (1819-1907), een medailleur en graveur uit een bekende kunstenaarsfamilie en achterneef van de Holsteinse dichter Matthias Claudius, die later twee keer op zegels van de Bondsrepubliek zou worden herdacht. Hij nam het toenmalige wapen Schleswig-Holstein als onderwerp. Links zijn twee blauwe leeuwen op een gele (‘gouden’)  achtergrond te zien, ontleend aan het Deense wapen. Rechts zie je een wit (‘zilveren’) zogenaamd ‘netelblad’ op een rode achtergrond. Het netelblad was al in de 12de eeuw te zien op het wapen van de graven van Holstein-Schauenburg, die huisden in het tegenwoordig in de bondsstaat Niedersachsen gelegen Slot Schaumburg op de Nesselberg aan de Weser bij Rinteln. Waarschijnlijk kozen ze dit wapensymbool om hun weerbaarheid mee te onderstrepen.

Tegenwoordig is het netelblad in de wapenschilden van tal van plaatsen in Niedersachsen en Schleswig-Holstein te zien, zoals de stad Kiel. Maar ook plaatsen buiten deze deelstaten voeren het in hun wapen, zoals Recklinghausen in het Ruhrgebied.

Duitse postzegels met het wapen van Schleswig-Holstein (1994, Mi 1715) en het portret van Matthias Claudius (1990, Mi 1473)

Moderne wapenschilden van Schleswig-Holstein, Kiel en Recklinghausen

Moderne wapenschilden van Schleswig-Holstein, Kiel en Recklinghausen

Later in de maand begon nog een Duits koninkrijk met eigen zegels, daarover volgende week.