15 november 1850 – Koning Friedrich Wilhelm IV

Koning Friedrich Wilhelm IV, naar een gravure van Eduard Eichens

De uitgifte van postzegels was tot 1850 nog niet tot Midden-Europa doorgedrongen. Aan het einde van 1850 kwam in het toch niet onbelangrijke Pruisen de eerste serie van vier zegels van de persen. Rusland zou pas eerst in 1857 volgen, waarmee de grootmachten van die dagen ten slotte alle voorzien waren.

Koning Friedrich Wilhelm IV was het onderwerp van die eerste zegels. Dat was gezien de omstandigheden niet helemaal vanzelfsprekend, want dit staatshoofd was een autocraat van het zuiverste water, die met kleine concessies het Revolutiejaar 1848 te boven kwam om, toen het weer rustig was, op die besluiten terug te komen.

Het Kroonprinselijk Paleis in 1838 (Carl Daniel Freydanck)

Het Kroonprinselijk Paleis in 1838 (Carl Daniel Freydank (1811-1887))

Friedrich Wilhelm werd op 15 oktober 1795 geboren in het Kroonprinselijk Paleis aan Unter den Linden in Berlijn – het bestaat nog, hoewel in een herbouwde versie – en daar op 18 oktober gedoopt. Hij was de zoon van Friedrich Wilhelm III, die toen nog kroonprins was, maar in 1797 tot het hoogste ambt geroepen werd.

Zoals het een kind van zijn generatie betaamde ging de jonge Friedrich Wilhelm al vroeg het leger in, maar veel strijd zag hij niet omdat Napoleon toen nog aan de winnende hand was en in de veldslagen na de terugkeer van Napoleon uit Rusland speelde hij geen rol van betekenis. Geen wonder, want hij was ook hoofd van de huishouding, nadat zijn moeder Louise van Mecklenburg-Strelitz in 1810 overleden was.

In 1823 trouwde hij met de Beierse prinses Elisabeth, vooral om politieke redenen. Zij was echter katholiek en er was nogal overtuigingskracht voor nodig om haar in het lutherse kamp te krijgen, wat immers de Pruisische staatsreligie was. Het werd in ieder geval een gelukkig huwelijk, maar kinderen kwamen er niet.

Eduard Eichens, een zelfportret uit 1828

In 1840 overleed Friedrich Wilhelm III en werd nummer IV ingehuldigd. Hij begon tamelijk liberaal te regeren en hief onder andere de perscensuur op die na 1815 was ingevoerd. Daarnaast gaf hij katholieken meer rechten, onder andere om de Dom van Keulen eindelijk eens af te bouwen. Maar veel verder ging het niet, ministeriële verantwoordelijkheid werd afgehouden, zoals in Nederland ook Willem II deed. Maar anders dan onze koning wist Friedrich Wilhelm dit ook na 1848 vol te houden.  Een poging hem aan de kant van het Frankfurter Parlement te krijgen mislukte dan ook: dit parlement was opgericht als een eerste vergeefse poging om tot Duitse eenheid te komen en bood hem de keizerskroon aan, maar hij weigerde dit uit conservatieve beweegredenen, wat de toen nog jonge latere rijkskanselier Otto von Bismarck zeker niet betreurde. Twintig jaar later was Bismarck juist de aanstichter van de Duitse eenheid.

In de jaren 50 kreeg Friedrich Wilhelm met een slechte gezondheid te maken en in 1857 was, na een reeks beroertes, de koning genoodzaakt om zijn twee jaar jongere broer Wilhelm Friedrich te vragen als regent op te treden. Tenminste, zijn vrouw Elisabeth deed dat, want de koning was zelf niet meer in staat te spreken.

De eerste Pruisische zegel (uit catalogue.klaseboer.com)

De eerste Pruisische zegel (uit catalogue.klaseboer.com)

Op 2 januari 1861 blies Friedrich Wilhelm zijn laatste adem uit, waarna Wilhelm Friedrich als koning Wilhelm I ingehuldigd werd en de conservatieve agenda van zijn broer meenam. Intussen was Otto von Bismarck een warm voorstander van een Duitse eenheid onder Pruisische leiding geworden en dankzij zijn machinaties werd Wilhelm in 1871 keizer van het Duitse Rijk.

Zegel uit 1857, met opgevulde achtergrond (Mi 6)

Zegel uit 1857, met opgevulde achtergrond (Mi 6)

De eerste 13 zegels in Pruisen, uitgegeven in de periode van 1850 tot 1859, tonen het portret van koning Friedrich Wilhelm IV, alle in hetzelfde kader, met verder kleine verschillen in gravure en druk. Ze zijn ontworpen en gegraveerd door Friedrich Eduard Eichens (1804-1877), die op dat moment gold als hofgraveur. De zegels werden de eerste twee jaar gedrukt door de Deckerschen Geheimen Ober-Hofbuchdruckerei, in 1763 opgericht door de in Basel geboren Georg Jacob Decker (1732-1799). In 1879 fuseerde deze onderneming met de Königlich Preuβische Staatsdruckerei tot de Deutsche Reichsdruckerei. De Staatsdruckerei was in 1852 opgericht en drukte al vanaf het begin van zijn bestaan de Pruisische postzegels.

Na het overlijden van Friedrich Wilhelm IV veranderde ook het beleid van de posterijen. Als een soort van voorloper op het Duitse Rijk werd besloten dat er meer neutrale of symbolische onderwerpen zouden komen en dat geen regerende staatshoofden meer afgebeeld zouden worden. Pas in de Republiek van Weimar veranderde dat weer. De keizers zijn dus nooit geportretteerd binnen de Duitse grenzen. De koning zelf is nooit meer ergens afgebeeld, de eerste postzegels van Pruisen werden immers nergens meer herdacht.

In 1850 voerde hij een hopeloze oorlog, maar daarover de volgende keer.