1 juni 1850 – Adelaar en leeuw

Het wapen van Oostenrijk tussen 1815 en 1866

Het wapen van Oostenrijk tussen 1815 en 1866

De volgende in de rij Europese landen met postzegels was het Oostenrijkse keizerrijk. Hier verschenen de eerste zegels op 1 juni 1850 met als onderwerp het staatswapen. Net als in Beieren een jaar eerder werd een tamelijk neutraal onderwerp gekozen en niet het staatshoofd, keizer Franz Joseph, die in het revolutiejaar 1848 aan de macht was gekomen in een op zijn minst roerige tijd. De Hongaren wilden zich immers afscheiden en konden met moeite in bedwang worden gehouden. Het was een kwestie van tijd of er zou weer wat kunnen gebeuren. Het portret van het staatshoofd zou dan maar als lont in het kruitvat werken. Dan dus het wapen.

Het wapen van de stad Groningen naar ontwerp van Nico Bulder

Het wapen van de stad Groningen naar ontwerp van Nico Bulder

Het Oostenrijkse wapen dat in 1850 gold was in 1815 aangenomen. In 1806 was het Heilige Roomse Rijk door toedoen van Napoleon opgeheven. De laatste keizer was nog slechts staatshoofd van Oostenrijk, Hongarije, Bohemen en een aantal kleinere staten in de regio. Maar hij was vooral een Habsburger en dat kwam allemaal in het wapen tot uiting.

De dubbelkoppige adelaar

Het wapen van Albanië op een lokaalzegel van Korçe

Het wapen van Albanië op een lokaalzegel van Korçë uit 1917 (Mi 8)

De basis van het wapen vormde een zwarte adelaar met twee koppen. Deze was overgenomen uit het wapen van het Heilige Roomse Rijk, dat op zijn beurt weer kwam van het Byzantijnse Rijk. Toen dit immers in 1453 definitief aan de Ottomanen viel waren er nog genoeg Europese staatshoofden die de Byzantijnse kroon claimden, waaronder dus de Duitse keizer. Het Russische keizerrijk voert om die reden een vergelijkbaar wapen, maar dan met eigen kenmerken. Andere plaatsen waar de dubbelkoppige adelaar in het wapen voorkomt zijn Albanië en onze eigen stad Groningen.

De Oostenrijkse adelaar is behangen met keizerlijke symbolen zoals in zijn linkerklauw een zwaard en een scepter en in zijn rechter een rijksappel.

Het Gulden Vlies

Het centrale deel wordt gevormd door het familiewapen van het huis Habsburg-Lotharingen, dat omgeven is door een ketting met het Gulden Vlies. De Orde van het Gulden Vlies was ingevoerd door de Bourgondische hertog Filips de Goede in 1430. Zijn kleinzoon Karel de Stoute sneuvelde met alleen een dochter, Maria van Bourgondië, die trouwde met de Oostenrijkse aartshertog en latere keizer Maximiliaan, die daardoor prompt het nieuwe hoofd van de Orde werd. Franz Joseph was het hoofd van de Oostenrijkse tak van de Orde. Het tegenwoordige hoofd is Karl Habsburg-Lothringen, kleinzoon van de laatste Oostenrijkse keizer Karl I, die op zijn beurt een achterneef van Franz Joseph was.

Habsburg-Lotharingen

Het schild in het midden is opgebouwd uit drie onderdelen. De leeuw is het wapendier van het huis Habsburg. Dit werd al in de vroege 14de eeuw gevoerd door de ridders van de Habichtsburg (Haviksburcht) in het kanton Aargau in Zwitserland.

Het middelste deel is het rood-wit-rood dat we vooral kennen van de huidige vlag van Oostenrijk. Deze kleuren worden volgens de verhalen al gevoerd sinds de kruistochten:  de kleding van hertog Leopold V van Oostenrijk (1157-1194) was in een veldslag in het Heilig Land zo doordrenkt met bloed dat hij ze gauw wilde vervangen door schone kleren. Toen zij zijn riem afdeed zag hij dat de stof eronder nog helemaal schoon en wit was, wat hem inspireerde tot de Oostenrijkse kleuren.

Het rechterdeel van het schild is het wapen van het huis Lotharingen. Ook dit zou zijn oorsprong in de Kruistochten hebben, een legende vertelt dat de Neder-Lotharingse hertog Godfried van Bouillon bij de inname van Jeruzalem tijdens de Eerste Kruistocht met één enkele pijl drie adelaars schoot, die vervolgens op een schuine band op zijn wapen kwamen.

De eerste Oostenrijkse zegels (http://www.stamp-collecting-world.com/austrianempire_arms.html)

De eerste Oostenrijkse zegels (http://www.stamp-collecting-world.com/austrianempire_arms.html)

De zegels van Oostenrijk

Latere versie van het wapen, ontdaan van versierselen (1883, Mi 44)

Latere versie van het wapen, ontdaan van versierselen (1883, Mi 44)

De eerste Oostenrijkse postzegels kwamen met z’n vijven in de waardes 1, 2, 3, 6 en 9 Kreuzer. Tegelijk kwamen in het door Oostenrijk bestuurde gebied van Lombardije en Venetië een zelfde serie uit, maar dan in centesimiwaardes van 5, 10, 15, 30 en 45, waarbij 5 centesimi dus gelijk was aan 1 kreuzer waarvan er 60 in een gulden gingen. In 1857 zou Oostenrijk op het decimale stelsel overgaan.

De zegels zijn het werk van Hermann Karl Tautenhayn (1810-1885), een toen nog weinig bekende graveur en stempelsnijder die zich ca 1835 in Wenen gevestigd had. Hij was de stamvader van een aantal veel bekendere kunstenaars met de naam Tautenhayn, zoals zijn zoon Josef (1837-1911), die medailleur werd, en kleinkinderen de beeldhouwer Richard (1865-1947), de beeldhouwer Josef Jr. (1868-1962), de zangeres Laura (1870-1927), de componist Karl (1871-1949) en de acteur Ernst (1873-1944).

Andere leeuwen en adelaars

Leeuwen komen vaker voor dan adelaars. Ook nu nog voeren Oostenrijk en Duitsland de adelaar als wapen, al is het in Oostenrijk een eenkoppige geworden, die het in Duitsland altijd al was. Leeuwen zijn leidend in landen als Nederland, België, Noorwegen en Denemarken, maar vooral Finland en Bulgarije, die de meeste postzegels tellen met een wapenleeuw als onderwerp.

Andere wapenleeuwen (België Mi 415 uit 1936, Denemarken Mi 289 uit 1946, Nederland NVPH 15 uit 1869, Bulgarije Mi 7 uit 1881 en Finland Mi 230 uit 1940)